De Azoren tellen 60+ endemische plantensoorten, 8 endemische vogelondersoorten en een UNESCO-biosfeerreservaat. Welke soorten je echt kunt zien, waar je moet kijken, en het overlevingsverhaal van de Azoren-goudvink.
De Azoren zijn miljoenen jaren geïsoleerd geweest van continentaal land, en in die tijd heeft een kleine groep soorten zich tot eigen Azoriaanse variëteiten ontwikkeld. Sommige zijn opvallend (de Azoren-goudvink, de Macaronesische laurierbossen). Andere zijn subtiel en alleen met geduld te zien (de Azoren-bosvleermuis, het handjevol endemische insecten). Het hele archipel is een UNESCO-biosfeerreservaat.
Deze gids behandelt wat endemisch is, waar je het daadwerkelijk kunt zien, het verhaal van de bescherming van de goudvink, en de ingevoerde soorten die het ecologische evenwicht hebben veranderd.
Wat “endemisch” hier betekent
Endemische soorten bestaan nergens anders op aarde. Op de Azoren zijn drie categorieën van belang.
Strikt endemisch. Soorten die alleen op de Azoren voorkomen. Ongeveer 70 plantensoorten, 8 vogelondersoorten, meerdere vleermuizen, mariene ongewervelden en insecten.
Macaronesisch endemisch. Soorten die gedeeld worden met de andere Macaronesische eilanden (Madeira, Canarische Eilanden, Kaapverdië) maar niet op continenten voorkomen. Het laurierbos hoort hier thuis.
Inheemse niet-endemische soorten. Soorten die de Azoren op natuurlijke wijze hebben gekoloniseerd (meegedragen door wind, zee of migratie) maar ook elders voorkomen. De meeste zeevogels, het grootste deel van de oorspronkelijke flora.
De interessante endemische soorten zijn de strikte, en de meest toegankelijke strikte endemische soorten zijn de goudvink, het laurierbos en de endemische planten van de hooggelegen blauwe richels.
De soorten die je echt kunt zien
Priolo, de Azoren-goudvink (Pyrrhula murina)
De vlaggenschipsoort. Een kleine vink ter grootte van een spreeuw, met een stevige roze snavel, grijsroze verenkleed en een zacht roepend geluid. Komt alleen voor in het laurierbos van oostelijk São Miguel, voornamelijk rond Pico da Vara en het bovenste deel van Nordeste.
De soort stond in de jaren 1990 bijna op uitsterven (minder dan 200 broedparen) en werd gered door een door de EU gefinancierd herstelprogramma: verwijdering van invasieve vegetatie, herplant van inheems laurier, bescherming van de broedgebieden. De populatie telt nu ongeveer 1.200 paren.
Waar je ze kunt zien: het natuurreservaat Pico da Vara heeft gemarkeerde wandelpaden. Het bezoekerscentrum in Lomba do Cavaleiro organiseert begeleide vogelkijkwandelingen. Beste maanden: lente (maart tot mei) wanneer de vogels het actiefst en vocaalst zijn.
Laurierbos (Laurissilva)
De endemische plantengemeenschap van Macaronesië. Hoge groenblijvende bomen (Laurus azorica, Picconia azorica, Frangula azorica, Ilex azorica, Juniperus brevifolia) met een dichte ondergroei van varens en korstmossen. Gedijt het best op de koele natte loefzijde hellingen tussen 400 en 800 meter hoogte.
Waar je het kunt zien: de beschermde reservaten op oostelijk São Miguel (Lombadas, Pico da Vara), de wolkzone-bossen boven Furnas, en de kraterbossen van Flores. Het Azoriaanse laurierbos is minder spectaculair dan dat op Madeira maar toegankelijker.
Endemische Azoriaanse flora op grote hoogte
Boven de boomgrens, op de kraterplateaus en kraterwanden, overleven verschillende endemische planten in de koele winderige omstandigheden.
- Erica azorica. De Azoren-heide, een lage houtachtige struik. Roze-paarse bloemen in de herfst.
- Vaccinium cylindraceum. De Azoren-bosbes, eetbaar, met kleine donkerblauwe vruchten in de nazomer.
- Daboecia azorica. De Azoren-dopheide, witte of roze klokbloemen, alleen boven 600 m te vinden.
- Calluna vulgaris. Gewone heide, niet endemisch maar een belangrijk onderdeel van de hoge blauwe richels.
Waar je ze kunt zien: de kraterwandelpaden bij Sete Cidades, Lagoa do Fogo, Caldeira do Faial, en de hogere hellingen van de Pico-vulkaan. De bodembedekking boven de laurierzone bestaat vrijwel geheel uit endemische soorten.
Azoren-bosvleermuis (Nyctalus azoreum)
Het enige zoogdier dat endemisch is voor de Azoren. Een middelgrote snelvliegende vleermuis die op insecten jaagt boven het bos bij het vallen van de avond. Zichtbaar in silhouet boven het Furnas-meer en de binnenlandse caldera’s tijdens zomeravonden, mei tot september.
Kuhlstormvogel en de zeevogels
Niet strikt endemisch maar iconisch. Calonectris borealis, de kuhlstormvogel, broedt in holen op de kliffen van elk eiland. Volwassen vogels keren ‘s avonds terug in de zomer met angstaanjagende roepgeluiden. De Azoren herbergen ‘s werelds grootste broedpopulatie (ongeveer 200.000 paren).
Waar je ze kunt horen: elk kustdorp in de zomer. Vila do Porto (Santa Maria), Vila da Madalena (Pico), Lajes (Pico), de kliffen boven Praia do Pópulo (São Miguel). Na zonsondergang is het beste moment.
Het probleem van ingevoerde soorten
De Azoren zijn bewoond sinds 1432, en menselijke activiteit heeft talrijke planten en dieren geïmporteerd die de inheemse soorten verdringen.
| Invasieve soort | Herkomst | Impact |
|---|---|---|
| Hortensia / hortensia | China | Verdringt endemische bodembedekking |
| Conteira (kahili gember) | Himalaya | Verstikt ondergroei laurierbos |
| Pittosporum undulatum | Australië | Verdringt inheemse bomen |
| Cryptomeria japonica | Japan | Uitgestrekte monocultuur plantages |
| Zwarte rat | Eurazië | Predeert zeevogelholen |
| Verwilderde katten | Huisdier | Bedreigt op de grond broedende vogels |
De hortensia is het icoon van de Azoren in de toeristische marketing, maar botanisch gezien is het een indringer. De hortensiahagen die langs landwegen staan verdringen de endemische flora die daar anders zou groeien. De spanning rond natuurbescherming is reëel: lokale bewoners houden van de bloemen, ecologen willen ze verwijderen.
Hoe natuurbescherming is georganiseerd
De Azoren zijn een van de weinige EU-regio’s waar de hele archipel een biosfeerreservaat is. UNESCO-erkenningen dekken Corvo (het hele eiland), Flores (het hele eiland), Graciosa (het hele eiland) en Santa Maria (het hele eiland). De parques naturais (Pico, São Jorge, Faial, Terceira, São Miguel) dekken de hoger gelegen zones op de grotere eilanden.
De herstelprogramma’s voor de priolo, de Azoren-bosvleermuis en de kuhlstormvogelkolonies worden gefinancierd door EU-LIFE. De stormvogeltje van Madeira, die ook op de Azoren broedt, heeft zijn eigen herstelplan.
Veelgestelde vragen
Wat is de beste maand voor vogelkijken?
April tot juni voor endemische bosvogels (priolo) en voor trans-Atlantische trekvogels die op de eilanden stoppen. Augustus tot oktober voor het zeevogelspektakel (kuhlstormvogel keert terug bij het vallen van de avond). November tot maart is rustiger maar nog steeds productief voor standvogels, vooral roofvogels.
Zijn er begeleide wildlife-tours?
Ja. SPEA (Sociedade Portuguesa para o Estudo das Aves) organiseert halvedaagse priolowandelingen vanuit het centrum in Lomba do Cavaleiro. Verschillende particuliere operators verzorgen nachtelijke stormvogeltochten vanuit Lajes (Pico) en Vila do Porto (Santa Maria). Voor botanie biedt Walk and Talk Azores op São Miguel door naturalisten geleide florawandelingen. Ongeveer €25 tot €60 per persoon afhankelijk van de duur.
Zie ik de priolo tijdens een normale reis?
Alleen als je er specifiek naar op zoek gaat. De priolo is beperkt tot een klein gebied van oostelijk São Miguel en is niet zichtbaar vanaf de hoofdwegen of toeristische uitkijkpunten. Het natuurpad Trilho do Priolo bij Lombadas is de praktische manier. Zonder het pad en zonder verrekijker is de kans in wezen nul.
Is het makkelijk wandelen in de laurierbossen?
De gemarkeerde PR-paden (Pequena Rota) zijn goed aangelegd en makkelijk. Wandelen buiten de paden is echt moeilijk: de ondergroei is dicht, glibberig en vol obstakels. Blijf op de gemarkeerde paden. De Trilho do Priolo en de Faial da Terra–Sanguinho-wandeling zijn de twee beste laurierbos-wandelingen die toegankelijk zijn voor iedereen in redelijke conditie.
En de koeien en hortensia's, zijn die echt een probleem?
Ecologisch gezien, ja. Melkveehouderij neemt het grootste deel van het lagere landbouwgebied in beslag en het weiland bestaat voornamelijk uit ingevoerde grassoorten. Hortensiahagen bezetten land dat anders endemische flora zou herbergen. De Azoren hebben gekozen voor een werkbare balans: melkveehouderij en toerisme op de lagere hellingen, biodiversiteitsbescherming boven 500 m. Het is een compromis dat meestal werkt voor beide.